pisanie ikon, technika pisania ikon

Pisanie ikon

Technika

Przed rozpoczęciem pisania ikony bardzo ważnym elementem jest odpowiednie przygotowanie deski. Skleja się ją z mniejszych kawałków drewna na przemian linią słojów. Ma to na celu zapobiec wykrzywianiu się deski wraz z upływem lat. 

To właśnie od poprawności wykonania i sklejenia deski przez stolarza zależeć będzie jakość dalszej pracy. Najpopularniejszym materiałem wykorzystywanym w Polsce do produkcji desek pod ikony jest drewno lipowe, które musi być odpowiednio sezonowane. Do wzmocnienia desek służą dębowe szpongi wykończone w jaskółczy ogon. Innym wariantem są proste szpongi wbijane od  górnej i dolnej  krawędzi  deski tzw. zastrzały.

W początkowej fazie deskę przekleja się klejem z królika o różnym stężeniu, którego zadaniem jest zamknięcie por w drzewie oraz zabezpieczenie jej przed wilgocią i zabrudzeniami. Po zaimpregnowaniu kolejnym etapem jest przyklejenie na desce gazy, która usztywnia deskę oraz stanowi podstawę pod grunt kredowo-klejowy. Gruntowanie jest najważniejszym elementem w trakcie przygotowania deski pod ikonę. Każda z 12 warstw powinna zostać naniesiona dokładnie bez pośpiechu. Początkowe 2 warstwy rozprowadza się ręką, żeby dobrze grunt przylegał do gazy oraz pozbyć się wszelkiego rodzaju pęcherzyków. Kolejne 8 wstukuje się pędzlem a ostatnie 2 szpachlą. Dziennie można nanieść dwie warstwy gruntu a sam proces trwa około tygodnia.

Po zagruntowaniu deski przychodzi czas na szlifowanie. Używa się do tego papieru ściernego o różnej gradacji. Bardzo ważne jest, aby usunąć wszystkie nierówności i rysy, które mogą być widoczne w późniejszym procesie złocenia. 

Kiedy mamy wyszlifowaną deskę można przenieść rysunek i przystąpić do złocenia. Należy przygotować pulment ( specjalna tłusta glinka) wraz z klejem z królika. Nanosi się kilka warstw, które można delikatnie przetrzeć w celu wygładzenia powierzchni bardzo drobnym papierem ściernym lub pędzlem ze świńskiej szczeciny.  Płatki złota przykleja się na wódce a następnie poleruje specjalnym agatem w celu uzyskania połysku. Złocenie na pulment to stara szlachetna metoda pozłotnicza, która daje możliwość uzyskania zarówno matu jak i błysku na złocie.

Po pozłoceniu można rozpocząć proces pisania ikony. Potrzebne na tym etapie jest przygotowanie emulsji z żółtka jaja oraz octu winnego, które łączy się z pigmentami mineralnymi ( mielone minerały). Na ikonie nanosi się kolory od najciemniejszego do najjaśniejszego, uzyskując w ten sposób głębie i trójwymiarowość.

Przedostatnim elementem jest podpisanie ikony imieniem przedstawianej postaci . To właśnie w tym momencie obraz staje się ikoną i nie wymaga poświęcenia.

Końcowym procesem powstawania ikony jest olifienie. Używa się do tego specjalnie przygotowanego oleju lnianego z octanem kobaltu, który rozprowadza się ok 8h na ikonie.  Po tym czasie ściąga się ją za pomocą czystych kartek papieru.  W dawnych czasach olej lniany był wystawiany na słońce przez  ok 12 lat, żeby w naturalny sposób zgęstniał i ściemniał. Obecnie używa się gotowych olif, które można kupić w specjalistycznych sklepach plastycznych.

W ten sposób zabezpiecza się ikonę na okres około 100 lat, ale również wydobywa intensywną barwę używanych pigmentów .

 

 

Pracownia ikon – wyjątkowe ikony pisane

Technika pisania ikon nie należy do łatwych, przy czym należy wziąć tutaj pod uwagę nie tylko kwestie związane np. z przygotowaniem odpowiedniego podkładu czy wybraniem właściwych pędzli. Tworzenia ikon ręcznie pisanych pod tym względem można się nauczyć, choć jest to proces długotrwały, nierzadko trwający wiele lat. Aby rozpocząć pisanie, potrzebujemy niezbędnych materiałów, które różnią się od tych używanych w malarstwie. Ikonę od zwykłego obrazu odróżnia, m.in. podpis osoby przedstawianej, inna perspektywa i proporcje, a także wykonanie na drewnie, a nie na płótnie. Nawet najdoskonalsza technika pisania ikon rozumiana w kontekście umiejętnego korzystania z akcesoriów malarskich nie sprawi, że gotowe dzieło będzie można nazwać właśnie ikoną, a nie obrazem. Ikony pisane znaczą więcej i chociaż samą czynność ich tworzenia można nazwać malowaniem, w rzeczywistości w ogóle nie oddaje to roli tego typu dzieł.

Ikony nie mają po prostu zachwycać, ale przede wszystkim powinny skłaniać do modlitwy. Zadaniem ikonopisarza jest przedstawienie zasad teologicznych za pomocą sprawnego połączenia kolorów oraz proporcji. Pisanie ikon dąży do obudzenia wiary, zachęcenia do modlitwy, a także przypomnienia sobie o obecności Boga. I chociaż ikony ręcznie pisane to dzieła sztuki, poprzestanie na docenieniu ich walorów estetycznych jest niewystarczające. Trzeba zrobić krok dalej i pochylić się nad cechami sakralnymi, które w przypadku ikon pisanych zdecydowanie są najważniejsze.

Właśnie ikony pisane, a nie malowane spełniają swoją funkcję liturgiczną. Artysta, który tworzy ikony chce coś opowiedzieć, stosując kolory zamiast słów, tym samym celem ikony jest opowiadać, a nie interpretować. Ikony pisane ręcznie odwołują się nie tylko do właściwej techniki czy indywidualnego stylu danego autora, ale przede wszystkim mają za sobą całą teologię, która stanowi jedyny klucz do właściwego zrozumienia dzieła. Ikony nawiązują do licznych symboli, jednak aby prawidłowo je zrozumieć, nie wystarczy sięgnąć po wiedzę, lecz konieczność stanowi również odwołanie się do wiary. Sakralny charakter, możliwość „przeżywania” zamiast „podziwiania” sprawia, że ikony zupełnie różnią się od klasycznych obrazów. Pisanie ikon jest ciężką pracą i nie ma w niej miejsca na całkowitą swobodę artystyczną. Zamiar autora stanowi wprawienie odbiorcy w zachwyt nie poprzez doskonałość estetyczną, ale odkrycie przed nim głębi duchowego bogactwa.

Niektórzy sądzą, że w przypadku ikony „pisanie” stanowi określenie przypadkowe, będące przykładem kalki językowej. W języku rosyjskim słowo писать (pisat’) oznacza zarówno „pisać”, jak i „malować”. Podobnie sytuacja wygląda w grece: γράφω (grapho) to i pisanie, i malowanie. Chociaż pod względem językowym można doszukiwać się tutaj błędnego przeniesienia, nie przybliża to do sedna zagadnienia. Mówiąc o takich obrazach jak ikony pisanie jest najlepszym czasownikiem definiującym czynność powstawania tego typu dzieł, ponieważ pozwala opisać nie sam proces, ale również uwzględnić jego cel.

Pracownia ikonograficzna – pisanie ikon zgodnie z kanonem

Technika tworzenia ikon opiera się na kształtowanym przez wieki kanonie. Ikony mają swoje źródło w kilku kulturach, ale to tradycja chrześcijańska nadała im ostateczny rys. Jednym z przełomowych momentów był Sobór Nicejski II, przeprowadzony w VIII wieku. Wówczas technika pisania ikon została doprecyzowana – ustalono m.in., że w takim przypadku jak ikony pisanie powinno odnosić się do konkretnych zasad związanych np. z proporcjami postaci czy ich wyglądem i ubiorem. Kolejne lata to okres formowania się różnych nurtów, dla których przyjęta technika była wciąż bardzo ważna, ale jednocześnie stanowiła inspirację dla nowych rozwiązań.

Ostatecznie pisanie ikon zostało usystematyzowane w dedykowanych podręcznikach. Jedną z najważniejszych pozycji na tym gruncie jest „Hermeneia, czyli objaśnienie sztuki malarskiej” pióra Dionizjusza z Furny. Książka ta ma duży potencjał edukacyjny, ponieważ została napisana przez doświadczonego malarza, dobrze rozumiejącego cechy sakralne, jakie powinny posiadać ikony ręcznie pisane. Można więc w niej znaleźć wszystkie najważniejsze wytyczne, do których powinien stosować się każdy ikonopisarz. Wskazówki dotyczą np. sposobu przedstawia gestów i scen, a także przybliżają kwestie techniczne, np. zasady przygotowywania kleju z czosnku, za pomocą którego można dopracować aureolę postaci.

Technika pisania ikon wciąż ulega modyfikacjom, jednak nie jest to odpowiednie pole do poszukiwania własnego stylu artystycznego. Pisanie ikon wymaga pokory – zamiast stawiać na zaskakujące odbiorcę kształty oraz kolory, trzeba sięgnąć po tradycyjne wzorce. Dla osób zajmujących się ikonami pisanie tego typu dzieł stanowi sposób na czytelne przedstawienie dogmatu, a nie wyrażenie indywidualnego podejścia do teologii. Mimo swojej wiedzy i umiejętności ikonograf powinien pozostać wierny kanonowi, dlatego nie może na nowo interpretować przedstawień ikonograficznych. Ikony pisane ręcznie mają swoją długoletnią tradycję, do której trzeba podejść z szacunkiem i zrozumieniem. Tylko w ten sposób przygotowane dzieła realizują swoje najważniejsze sakralne zadanie.

Kolejną płaszczyzną, która wymaga pokory od autora jest sam proces twórczy. Ikony pisane powstają etapami rozłożonymi na wiele dni, a nawet tygodni. Nie można zrobić tego szybko, automatycznie, bez zastanowienia. W przypadku ikon pisanie polega na dokładnym przygotowywaniu materiałów, konserwowaniu ich, szlifowaniu, sklejaniu. To żmudny proces, jednak dla ikon pisanych ręcznie wszystkie jego elementy mają równie ważne znaczenie. Żadnego etapu nie można pominąć czy wykonać z mniejszą uwagą. Aby pisanie ikon nie stało się powodem frustracji, należy zdać sobie sprawę z tego, jak istotną rolę odgrywa każdy etap tej pracy i jak wielki cel pozwala osiągnąć. Chociaż pod wieloma względami tworzenie ikon pisanych ręcznie wydaje się rzemiosłem, w rzeczywistości jest zadaniem wymagającym znacznie większego zaangażowania.

     ikony ręcznie pisane ikony pisane ręcznie